از مخملباف ...تا سینایی

    
نمایش و گفتگو!۰ از مخملباف ...تا سینایی


هشتم ژوئن  بود که طبق قرار ماهیانه در مرکز فرهنگی ایرانیان سان دیاگو  به دیدن فیلم  «عروسی خوبان» محسن مخملباف جمع شدیم. فیلم محصول سال ۱۳۶۷ بود با کیفیتی نه چندان دلفریب.  سی نفری بودیم و تقریبا همه با شور برای بخش گفتگو ماندیم.  یک هفته‌ای بود که انتظار این روز را میکشیدم و پر بودم از دلهره که مبادا …  نه دیگر حتی فکرش راهم نمیکنم ، نگرانی و دلهره برای گفتمان میان شهروندان ایرانی هم باید مثل روزهای تاریک دهه شصت به تاریخ بپیوندد.
جلسه گفتگو سه ساعتی طول کشید.  همه‌ی حضار چیزی گفتند و همه هم خاطره‌ای داشتند از آن روزهای جنگ، روزهای سیاه جنگ.  همه کم و بیش زهر جنگ چشیده بودند، بعضی‌ها  حتی رزمنده‌ی موج گرفته ای تیمار کرده بودند،  عزیزی از دست داده بودند و  از وحشت خمپاره شهر و دیاری را ترک کرده بودند. اما  همه بدون استثنا بیش از یکبار جامه‌ی صبوری دریده بودند.  این را وقتی فهمیدم که بحث بر سر چون و چرایی طول مدت جنگ هشت ساله بالا گرفت.  همه عقاید مخالف را بر می تابیدند و در توجیه و آموزش کم نمی گذاشتندو من هر لحظه از شعف عشق و افتخار به هموطنان ناشناسم در پوست خود نمی گنجیدم.  هر چند که همه شاید از سر همذات پنداری با قهرمان فیلم یا تحت تأثیر خاطرات سنگینشان از جنگ در پذیرش و موافقت با محسن مخملباف سخن می‌گفتند. من که گفتمان را برای گفتمان می خواهم خسته از یکنواختی نگاه همسوگرای مخاطبان، سر در شبکه جهانی فرو کردم به جستجوی صداهای متنوع‌تر. نقدی از فیلم را می‌جستم که نگرش و کارگردانی مخملباف را برایم بشکافد.
به تنهایی نماهای جذاب دوربین را تشخیص می‌دادم اما خوب هم می دانستم که این نماهای تراولینگ و این پن ها هر چند جذاب اما بی‌نظیر نیستند. از همه بیشتر جای پای آلفرد هیچکاک را  در جای جای فیلم می دیدم. دور از ذهن هم نبود دیدن تأثیر این غول کارگردانی سینمای آمریکا بر فیلمسازی محسن مخملباف که فقط دو سال پیش از «عروسی خوبان» فیلم «دستفروش» را ساخته بود.  دستفروش که از سه فصل کوتاه با سه داستان کاملا متفاوت تشکیل می‌شد، شامل فصلی بود به تمامی بازنوشت داستانی برگرفته از «روانی» محصول ۱۹۶۰ به کارگردانی هیچکاک. من به شخصه انتقادی برتأثیر پذیری هنرمند از پیشکسوتانش ندارم اما بی‌گمان از منتقدان سینمایی توقع بررسی و نقد این کارگردان و تأثیرپذیری‌اش را داشتم.
گردش اینترنتی‌ام برای شکار دیدگاه‌ها پنجره‌ی نوینی را به رویم گشود به مراتب دورتر از فضایی ه تعمدا می جست
نقد شهید سید مرتضی آوینی بر فیلم «نوبت عاشقی» ساخته محسن مخملباف. !!! همینجا اعتراف میکنم ه احترام سینمایی‌ای که برای شهید آوینی قاثلم از بعد از کسب تجربه‌ی فیلمبرداری با دوربین ۱۶ میلیمتری آغاز شد. مستند «روایت فتح» را هر هفته از شبکه یک سیما می‌دیدم و تا گریه‌ام نمی گرفت شبکه را عوض نمی‌کردم. اما چون همه‌ی متن وُیس‌اوور و کلام تأثیرگذار متن را شهید آوینی ننوشته بود این مستند کار بی‌نظیری به نظرم نمی‌امد تا دفعه‌ای که ناخودآگاه در حین تغییر دو حلقه فیلم در پشت صحنه خودم را در سنگری خاک آلوده تصویر کردم و همان لحظه بود که به سختیِ ساعتها فیلمبرداری از جبهه‌های جنگ ایران و عراق پی‌بردم.  حالا با خواندن انتقاد تند شهید آوینی از نوبت عاشقی مخملباف کم کم به جوانب وحواشی تغییر مسیر ایدئولوژی در آثار مخملباف پی‌می‌بردم. 

 می توان «عروسی خوبان» را آخرین اثر مخملباف با گرایش راست گرا و ارزشهای انقلابی پررنگ دانست. از متن نقد شهید آوینی بر می‌آید که شک و شبهه‌ی همرزمان نسبت به وفاداری مخملباف به ارزشها و ایدئولوژی انقلابی ریشه‌دار است.
پیش از «نوبت عاشقی» دو فیلم «دستفروش» و «عروسی خوبان» سوالاتی را برای به اصطلاح همفکران مخملباف برانگیخته بودند. آوینی در نقد «نوبت عاشقی» می نویسد : «خوب ، حالا با اطمینان می توان گفت كه دوْره مخملباف به پایان رسیده است. دوره ای كه به اعتقاد من هرگز آغاز نشد. فیلم « دستفروش » نشان می داد كه مخملباف اشتباه رفته است، اشتباهی بی بازگشت، و دیگر فیلمساز نخواهد شد.» چنین حمله‌ی خشنی از آوینی غیرمنتظره نیست. اول به این دلیل که آوینی شخصا پر از اغراق‌گرائی ست. مسعود بهنود در باره او می گوید: «مرتضی بچهٔ تندرویی بود که در هر دوره یک حالی داشت… هرکار می‌کرد تا ته‌اش می‌رفت… این بود که سال ۵۶ زد به عرفان و ادبیات عرفانی و بقیه کارها را کنار گذاشت.» دیگر اینکه آوینی روزگاری از همفران مخملباف محسوب می شد. پس از اران فیلم «عروسی خوبان» خیلی‌ از این همفران، راستگرایان تندرو، نسبت به نمایش مشلات جانبازان جنگی معترض بودند. نمایش اینگونه مصائب بعد از جنگ و نکوهش نبرد هشت‌ساله را به نوعی تضعیف روحیه شهیدپرور رزمندگان می‌دانستند. از سوی دیگر طبقه‌ی مرفه و نیمه مرفه ایرانی که به واسطه موقعیت مالی متوسط رو به بالا طاغوتی به حساب می امدند «عروسی خوبان» را حمله‌ای علیه خود می دیدند. سمبول‌هایی چون علامت بنز به عنوان دریچه‌ای به اجتماع پشت جبهه کنایه‌ای تلخ می نمود که رفاه را با ضدانقلاب برابر و هم‌تراز می کرد. پس این دوره از کارنامه مخملباف، او را به قربانی تراز یک این مجموعه تبدیل می کند. این قربانیِ تنها مانده در میان این دوگروه، در واقع دانش‌اموخته تاریخ سینماست. دوره‌ای از فیلمسازی مخملباف بین سالهای ۱۳۶۱ تا نیمه‌ی سال ۱۳۶۹ (از توبه نصوح تا شبهای زاینده‌رود) در واقع مجموعه‌ی درخشانی از دکوپاژهایی است که در عین کپی‌کاری بومی‌سازی شاهکارهای سینمای جهان است. در برهوت سینمای دهه شصت ایران گل سر سبد این بومی‌سازی همواره اپیزود دوم فیلم «دستفروش» است، که ایرانی شده‌ی فیلم «روانی» هیچکاک به نظر می رسد. مدرسه سینمایی که با آزمون و خطا مخملباف دهه شصت را به کارگردان سینمای امروز و داور جشنواره‌های بین‌المللی تبدیل کرده است، شمشیر دولبه‌ای‌است که با سانسور و توقیف و سردواندن، گروهی از کارگردانهای خلاق و متکفران مستقل سینمای ایران را به حاشیه رانده‌است. جلسه آینده نمایش فیلم و گفتگو در مرز فرهنگی ایرانیان به نمایش فیلم «در کوچه‌های عشق» اثر یکی از همین رانده‌شدگان سینمای ایران، خسرو سینایی اختصاص دارد.